Mỗi khi thị trường bắt đầu nhắc nhiều đến El Niño, giá cà phê thường trở nên nhạy cảm hơn với các bản tin thời tiết tại Brazil. Lý do nằm ở chỗ Brazil là nước sản xuất cà phê lớn nhất thế giới, và bất kỳ thay đổi nào trong điều kiện khí hậu tại đây đều có thể kéo theo thay đổi lớn về kỳ vọng nguồn cung.
Về bản chất, El Niño là hiện tượng nhiệt độ nước biển khu vực xích đạo Thái Bình Dương tăng bất thường, từ đó làm xáo trộn mô hình thời tiết toàn cầu. Với cà phê Brazil, điều quan trọng không phải là “có El Niño hay không”, mà là El Niño xảy ra vào thời điểm nào trong chu kỳ sinh trưởng của cây cà phê ?
Trong những năm El Niño xuất hiện, các vùng trồng arabica trọng điểm như Minas Gerais hay São Paulo thường đối mặt với nguy cơ lượng mưa thấp hơn bình thường, nhiệt độ tăng cao và độ ẩm đất suy giảm.
Tác động này đặc biệt đáng lo nếu xuất hiện trong giai đoạn tháng 9–10, khi cây cà phê bước vào mùa ra hoa, hoặc từ tháng 11 đến tháng 1, thời điểm cây bắt đầu nuôi trái non.
Đây đều là những giai đoạn rất nhạy cảm. Nếu cây thiếu nước đúng lúc cần nhất, tỷ lệ đậu trái có thể giảm đáng kể, kéo theo nguy cơ sản lượng vụ sau thấp hơn kỳ vọng. Điều đáng nói là thị trường thường phản ứng trước cả khi thiệt hại thực sự xảy ra, bởi giới giao dịch luôn có xu hướng định giá dựa trên rủi ro tương lai. Nói đơn giản, một đợt khô hạn trong mùa khô tự nhiên chưa chắc đáng ngại, nhưng khô hạn đúng thời điểm ra hoa lại là câu chuyện hoàn toàn khác.
Ngoài nguy cơ thiếu nước, El Niño còn khiến thị trường lo ngại về hiện tượng thường được gọi là “flowering stress” – cây cà phê ra hoa nhiều lần thay vì đồng loạt.
Kịch bản này thường xảy ra khi có một cơn mưa đầu mùa đến sớm khiến cây bắt đầu ra hoa, nhưng ngay sau đó thời tiết lại quay về trạng thái khô hạn. Hoa đầu tiên dễ bị chết hoặc rụng trước khi kịp phát triển. Khi mưa quay trở lại lần nữa, cây buộc phải ra hoa thêm một đợt mới.
Hệ quả của việc này sẽ ảnh hưởng khá sâu đến chất lượng vụ mùa. Trái chín không đồng đều khiến thu hoạch khó khăn hơn, chất lượng hạt thiếu ổn định và năng suất cuối cùng thường thấp hơn kỳ vọng ban đầu.
Đây cũng là lý do thị trường đặc biệt nhạy với tin thời tiết Brazil vào giai đoạn tháng 9–10, bởi chỉ cần xuất hiện tín hiệu mưa thất thường là giới đầu cơ đã bắt đầu tính đến nguy cơ cây ra hoa lệch pha.
Không phải năm nào có El Niño giá cà phê cũng tăng mạnh. Thực tế, nếu nguồn cung toàn cầu vẫn dồi dào hoặc tồn kho ở mức cao, thị trường có thể phản ứng khá bình thản. Nhưng khi El Niño xuất hiện đúng lúc thị trường đang thiếu hàng, hoặc Brazil đối mặt với rủi ro sản lượng, phản ứng giá thường rất mạnh.
Năm 2014 được xem là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy thời tiết Brazil có thể làm thay đổi hoàn toàn cục diện thị trường cà phê. Đầu năm đó, bang Minas Gerais – khu vực sản xuất arabica lớn nhất Brazil – trải qua đợt khô hạn nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ. Tại nhiều vùng, lượng mưa ghi nhận thấp hơn trung bình lịch sử khoảng 40–60%, trong khi nhiệt độ nhiều thời điểm cao hơn mức thông thường từ 2–3°C. Kết quả là sản lượng arabica Brazil niên vụ 2014/15 giảm mạnh, với nhiều tổ chức khi đó điều chỉnh giảm ước tính từ vùng khoảng 55–57 triệu bao xuống chỉ còn quanh 45–48 triệu bao, tức hụt khoảng 8–10 triệu bao so với kỳ vọng ban đầu. Thị trường phản ứng rất mạnh trước nguy cơ thiếu cung khi giá arabica trên ICE từ vùng khoảng 110–115 US cent/pound đầu năm đã tăng lên gần 220 US cent/pound vào tháng 10/2014, tương đương mức tăng hơn 80% chỉ trong chưa đầy một năm.
Đến năm 2021, thị trường lại chứng kiến một cú sốc khác, nhưng lần này mức độ nghiêm trọng lớn hơn vì xuất hiện đồng thời nhiều yếu tố bất lợi. Trước tiên là tình trạng khô hạn kéo dài trong năm 2020–2021 khiến cây cà phê suy yếu và ra hoa không đồng đều. Sau đó, Brazil tiếp tục hứng chịu 3 đợt sương giá liên tiếp vào tháng 7/2021, ảnh hưởng nặng nhất tại Minas Gerais, São Paulo và Paraná. Theo ước tính thời điểm đó, khoảng 150.000–200.000 ha cà phê bị ảnh hưởng, trong đó có nhiều diện tích phải cắt bỏ hoặc phục hồi trong vài năm tiếp theo. Conab sau đó liên tục điều chỉnh giảm triển vọng sản lượng, còn thị trường bắt đầu định giá rủi ro thiếu cung dài hạn. Giá arabica từ vùng khoảng 125–130 US cent/pound đầu năm 2021 đã tăng lên hơn 250 US cent/pound vào cuối năm, có thời điểm vượt 260 US cent/pound, tức tăng gần 100% trong vòng chưa đầy 12 tháng.
Giai đoạn 2024–2025, dù thời tiết thực tế không phải lúc nào cũng quá tiêu cực, thị trường vẫn phản ứng rất mạnh với các dự báo El Niño. Điều này cho thấy giới đầu cơ không chỉ giao dịch dựa trên dữ liệu hiện tại, mà còn giao dịch theo kỳ vọng về những gì có thể xảy ra trong tương lai.
